PODSUMOWANIE

Mike’s Top 10 (2016/2017)

Zbierając się powoli do podsumowania kończącego się sezonu teatralnego, przygotowałem tradycyjnie listę najlepszych spektakli, jakie w ostatnich dziesięciu miesiącach widziały moje oczy. Dziękuję ich twórcom i twórczyniom za te wspaniałości i czekam na kolejne w przyszłym sezonie. Co ciekawe, po raz pierwszy, odkąd przygotowuję moją ulubioną dziesiątkę, połowa spektakli została wyprodukowana przez warszawskie teatry, a reszta w Starym Teatrze w Krakowie z dwoma wyjątkami na Bydgoszcz i Poznań. Kilka przedstawień, których nie zdążyłem zobaczyć, obejrzę po wakacjach i uwzględnię je w moim podsumowaniu roku 2017 w „Wysokich Obcasach”. A resztę niech sobie ogląda Wanda Zwinogrodzka i jej teatralni klakierzy. Do zobaczenia jesienią!

1. „Klątwa” Stanisława Wyspiańskiego
reżysera Oliver Frljić
Teatr Powszechny w Warszawie

2. „Malowany ptak” Jerzego Kosińskiego 
reżyseria Maja Kleczewska
Teatr Polski w Poznaniu i Teatr Żydowski w Warszawie

3. „Chłopi” Władysława Reymonta
reżyseria Krzysztof Garbaczewski
Teatr Powszechny w Warszawie

 

4. „Berlin Alexanderplatz” Alfreda Döblina
reżyseria Natalia Korczakowska
STUDIO teatrgaleria w Warszawie

5. „Henrietta Lacks”
reżyseria Anna Smolar
Nowy Teatr i CN „Kopernik” w Warszawie

6. „Kopciuszek” Joëla Pommerata
reżyseria Anna Smolar
Narodowy Stary Teatr w Krakowie

7. „Żony stanu…” Jolanty Janiczak
reżyseria Wiktor Rubin
Teatr Polski w Bydgoszczy

8. „Triumf woli” Pawła Demirskiego
reżyseria Monika Strzępka
Narodowy Stary Teatr w Krakowie

9. „Wesele”  Stanisława Wyspiańskiego
reżyseria Jan Klata
Narodowy Stary Teatr w Krakowie

10. „Puppenhaus. Kuracja” Magdy Fertacz
reżyseria Jędrzej Piaskowski
TR Warszawa

FOTO Magda Hueckel/Krzysztof Bieliński/Monika Stolarska

 

Zwykły wpis
FELIETON

Dobry rocznik 90.

Niezwykłą ma siłę nasze najmłodsze pokolenie aktorek – kobiet wiedzących, czego chcą i idących po swoje. Nie ma dla nich rzeczy niemożliwych. To kobiety, których koledzy aktorzy nie klepną w kulisach w tyłek, bo dostaliby od razu w mordę. Kobiet świadomych swojego talentu, ciała i otwartych na eksperyment. Kobiet wychowanych na nowym teatrze, światowym kinie i tym, czego tak obficie dostarcza internet. Kobiet, dla których ważne jest nie tylko to, kto reżyseruje i na jaki temat, ale też to, czy będą mogły granymi postaciami poruszyć ważne dla siebie tematy. To artystki, które na scenie zrobią wszystko. Nie ma dla nich rzeczy niemożliwych.

Należy do nich urodzona w 1990 roku Jaśmina Polak, aktorka torpeda, która zanim dołączyła trzy lata temu do zespołu Narodowego Starego Teatru w Krakowie, miała już na koncie sporo ciekawych ról. Jednak to Stary pozwolił jej rozwinąć się w pełni, dzięki czemu możemy się oddawać artystycznym rozkoszom, których Polak dostarczyła nam w tym sezonie swoimi rolami w „Kosmosie” Krzysztofa Garbaczewskiego (to na początek), w „Weselu” Jana Klaty (to na koniec) i porywającą tytułową rolą w „Kopciuszku” Anny Smolar (to pomiędzy). Aktorstwo Polak charakteryzuje to, że każda grana przez nią postać, nawet z najdalszej epoki, jest do bólu współczesna. Jest tu i teraz, a kostium niewiele zmienia, co widać też doskonale w jej Kordelii w „Królu Learze” Klaty czy Ofelii w „Hamlecie” Garbaczewskiego. Za to niewchodzenie na teatralne koturny oraz dziewczęcą świeżość i pyskatość uwielbia ją szczególnie młode pokolenie widzów tak tłumnie przecież odwiedzające ostatnimi laty Stary Teatr.

Równie niepokorna jest jej rówieśnica z najgłośniejszej obecnie polskiej sceny, czyli Teatru Powszechnego w Warszawie. Nazywa się Magdalena Koleśnik i jest odkryciem Mai Kleczewskiej, która od razu po szkole dała jej główną rolę w „Dybuku”, arcydziele żydowskiej dramaturgii, którym reżyserka otworzyła nowy rozdział w dziejach stołecznego Teatru Żydowskiego. Weszła do grającego ze sobą od wielu lat zespołu i eksplodowała. Szeptano nawet żartobliwie, że może być dzieckiem szatana. Nie dziwi więc, że natychmiast dostała propozycję dołączenia do drużyny Powszechnego, gdzie udowadnia, że Lea nie była jednorazową erupcją. Mogą się o tym przekonać widzowie „Wściekłości” Kleczewskiej, gdzie Koleśnik gra modną i zadowoloną z siebie Europę, która ani myśli gościć uciekających od wojny uchodźców. Można ją też podziwiać w odlotowych „Chłopach” Garbaczewskiego, gdzie kreuje rolę Jagny.

Coraz ciekawiej robi się też w warszawskim Teatrze Studio, a powodów ku temu wiele. Jednym z nich jest Anna Paruszyńska, rocznik – a jakże – 1990. Ta sprawiająca wrażenie nieśmiałej dziewuszki aktorka ma takie pokłady energii i talentu, że jak nieraz dołoży do pieca, to widzom z wrażenia ajfony z rąk wypadają. Dała nam w tym sezonie próbkę swoich możliwości najpierw w „Berlin Alexanderplatz” Natalii Korczakowskiej – scena leśnego spaceru Mieze (Paruszyńska właśnie) z Reinholdem (Krzysztof Zarzecki) to prawdziwy teatralny fajerwerk, a potem w „Wyzwoleniu” Garbaczewskiego, gdzie aktorka pokazała, do czego jest zdolna, wygłaszając godzinny (!) monolog, co było ogromnym wyzwaniem, szczególnie w zespole złożonym z tylu aktorskich potworów (to jest komplement) mogących początkującą aktorkę pożreć w przerwie na papierosa.

I niechaj mi wybaczą inne młode, arcyutalentowane aktorki, które znaleźć się tu powinny, ale bezwzględne redaktorki nie pozwalają mi wyjść poza tę jedną stroniczkę. Z góry więc przepraszam Monikę Frajczyk i Sonię Roszczuk, Małgorzatę Gorol i Julię Wyszyńską, Agnieszkę Żulewską i Justynę Wasilewską, ale właśnie przekroczyłem limit słów przewidziany na ten tekst.

CZYTAJ TAKŻE
„Wesele” | recenzja
„Dybuk” | recenzja
„Chłopi” | recenzja
„Berlin Alexanderplatz” | recenzja
Pani nie ma warunków | rozmowa z Małgorzatą Gorol
Nieśmiała dziewczynka | portret Julii Wyszyńskiej
Zygzakiem do domu | rozmowa z Agnieszką Żulewską
Dziwna jesteś, ale chodź | rozmowa z Justyną Wasilewską

FOTO Magda Hueckel | Natalia Kabanow | Krzysztof Bieliński

 

Zwykły wpis
ROZMOWA

Jak HeLa zmieniła świat

anna_smolar_popr_czb

Czy gdyby była biała, wymazano by ją z historii? Czy biedna, czarnoskóra kobieta jest niewygodną bohaterką dla medycyny? Czy pracująca na plantacji tytoniu potomkini niewolników zasługuje na pamięć? Z Anną Smolar, reżyserką spektaklu „Henrietta Lacks”, rozmawia Mike Urbaniak

Co za historia!
– Rzeczywiście jest niezwykła i zaskakująca. Wszyscy jesteśmy dłużnikami Henrietty Lacks – kobiety, której komórki zmieniły oblicze medycyny i co za tym idzie, życie milionów ludzi. Słyszałeś coś o niej w szkole na lekcji biologii?

Ani na lekcji biologii, ani na żadnej innej. O jej istnieniu dowiedziałem się od ciebie.
– Ja dowiedziałam się od Rafała Kosewskiego, kuratora organizowanego przez warszawskie Centrum Nauki „Kopernik” Festiwalu Przemiany, który zaproponował mi zrobienie o niej spektaklu. Wcześniej, podobnie jak ty, nie miałam pojęcia o istnieniu Henrietty Lacks, która z kolei nie miała szansy, by się dowiedzieć o tym, jak wpłynęła na świat. W czasie, gdy okazało się, że jej komórki są niezniszczalne, leżała na łożu śmierci.

Wyczytałem, że była prawdopodobnie najważniejszą postacią medycyny XX wieku.
– To niewygodny pogląd, gdyż można powiedzieć, że ona tak naprawdę nic nie zrobiła, nie zapracowała na swoją sławę. Zapracował na nią George Otto Gey, lekarz ze słynnego Johns Hopkins Hospital w Baltimore w USA, odkrywca komórek, które miały być kluczem do wiecznego życia albo przynajmniej do życia bez chorób. Gey całą swoją naukową karierę poświęcił badaniu komórek. Pobierał je od wielu pacjentów i starannie hodował z nadzieją na to, że nadal będą się rozmnażały w warunkach laboratoryjnych, ale to się nie udawało. Komórki umierały.

Do czasu, kiedy trafiły w jego ręce komórki HeLa.
– One błyskawicznie zaczynają się rozmnażać, są właściwie niezniszczalne. Gey po latach niekończących się prób spełnia swoje wielkie marzenie. Ma w laboratorium ludzkie komórki, które nie umierają. Trudno nawet opisać znaczenie tego odkrycia dla nauki. Dzięki niemu naukowcy na całym świecie mogli rozpocząć badania, które zapoczątkują leczenie wielu chorób.

To właściwie niekończąca się lista. Dzięki komórkom HeLa wynaleziono szczepionkę na polio, skuteczne leki na nadciśnienie, grypę czy opryszczkę, opracowano coraz skuteczniejsze metody leczenia raka (w tym białaczki), hemofilii czy choroby Parkinsona. Komórki HeLa były pierwszymi, które wysłano w kosmos i sklonowano. Na świecie jest ponad 10 tysięcy patentów opartych na komórkach HeLa.
– I ciągle ich przybywa, bo nie istnieje chyba takie laboratorium na świecie, które nie posiada komórek HeLa, choć większość naukowców nie ma zapewne pojęcia skąd one są i dlaczego tak się nazywają.

6c8551533-130807-henrietta-lacks-126p.nbcnews-ux-2880-1000

Zamieniam się w słuch.
– Zostały pobrane w 1951 roku od Henrietty Lacks (stąd HeLa), młodej, czarnoskórej, biednej i niewykształconej matki pięciorga dzieci z amerykańskiego Południa, która trafia po silnych krwotokach z macicy do Szpitala Johnsa Hopkinsa – jedynego w okolicy, w którym leczy się Afroamerykanów. Diagnoza jest wyrokiem śmierci. Henrietta ma raka szyjki macicy, który wyjątkowo agresywnie rozprzestrzenia się po całym jej ciele. Umiera w wieku 31 lat i jest pochowana w bezimiennym grobie, ale komórki pobrane z jej ciała dają początek wielkiej rewolucji w medycynie.

Pobrane – dodajmy – bez jej zgody i wiedzy rodziny.
– Rodzinę potraktowano instrumentalnie. Już po śmierci Henrietty, kiedy Gey odkrył, że komórki rozmnażają się w laboratorium, skontaktowano się z jej mężem i poproszono o zgodę na sekcję zwłok. David Lacks odmówił i kiedy przybył do szpitala w celu załatwienia formalności pośmiertnych, lekarze go osaczyli prosząc, by zmienił decyzję. Mówili, że to dla dobra dzieci, że chcą sprawdzić, czy im też nie grozi choroba. Dostali zgodę na sekcję, pobrali kolejne komórki, a z dziećmi Henrietty i Davida już się nie skontaktowali.

Łatwo było wykorzystać czarnych pacjentów – wówczas obywateli drugiej kategorii, żeby nie powiedzieć podludzi.
– Dlatego sprawa Henrietty Lacks każe zadać pytania nie tylko natury medycznej czy etycznej, ale także klasowej i etnicznej. Kiedy dosłownie cały świat korzystał z komórek Henrietty – a to wielki, wart miliony dolarów biznes – jej dzieci nie dostały ani centa. Rodzina Lacksów nie miała nawet ubezpieczenia zdrowotnego, więc nie mogła skorzystać z dobrodziejstw, które medycynie przyniosły badania nad komórkami Henrietty. Mało tego, przez ponad dwadzieścia lat najbliżsi nie wiedzieli nawet, że komórki pobrano, handluje się nimi i przeprowadza na nich badania. Dlatego „Henrietta Lacks” to nie tylko fascynująca historia rozwoju światowej nauki, ale także historia Ameryki tamtych lat, kiedy rasizm i segregacja rasowa były głęboko zakorzenione w społeczeństwie. To zderzenie wspaniałości postępu z dyskryminacją.

Czy gdyby Henrietta Lacks była biała, wymazano by ją z historii? Czy pracująca na plantacji tytoniu potomkini niewolników zasługuje na pamięć? Czy biedna, czarnoskóra kobieta jest niewygodną bohaterką dla medycyny? Czy HeLa wstydzi się Henrietty Lacks?

Dużo wielkich pytań w niewielkiej produkcji teatralnej.
– I jest ich jeszcze więcej, bo to wielowymiarowa, epicka historia. Dlatego teraz musimy opanować wszystkie te zagadnienia i złożyć w sensowną całość, która – chcę to zaznaczyć – nie ma być spektaklem ani historycznym, ani dokumentalnym. Chcemy, korzystając z tej historii, zadać ważne pytania dotyczące współczesności, bo powiedz czym się różni potraktowanie Henrietty Lacks od traktowania na przykład uchodźców, których porywa się o czym donoszą media na organy? Zawsze na świecie są jacyś „gorsi ludzie”, których nauka może użyć, by tym „lepszym” żyło się lepiej.

Chcemy też spytać o ciało jako własność. Czy możemy myśleć o swoim ciele w kategorii praw autorskich i tantiem? Czy tylko ja mam prawo do mojego ciała, czy też mogą o nim decydować inni? No, i gdzie jest granica postępu? Czy chcemy żyć wiecznie bez chorób i cierpienia?

Dostaniemy jakieś odpowiedzi?
– Nie kieruje nami ambicja odpowiedzenia na wszystko kompleksowo, bo to jest temat-ocean, a ja pracuję w warunkach kameralnych. Może na więcej pytań odpowie film powstający w tym roku w HBO, w którym w rolę Deborah Lacks – córki Henrietty wcieli się sama Oprah Winfrey.

Staramy się wyciągnąć z tej historii to, co nas osobiście fascynuje i naturalnie wypływa w czasie rozmów i prób, bo tekst spektaklu powstaje w oparciu o improwizacje, które dają całości bardzo osobistą perspektywę. Osobistą i współczesną, bo patrzymy na Henriettę w roku 2016. Chcemy się dowiedzieć jakie rzeczy dzisiaj nas szokują, jakie wywołują emocje, jak my wyglądamy w kontekście wydarzenia sprzed ponad sześćdziesięciu lat. Przecież wszyscy chcemy zwalczyć raka, chcemy od lekarzy dobrych wiadomości, ale czy interesuje nas koszt, który musieli ponieść inni, byśmy mogli wyjść od doktora w dobrym humorze?

Kim są „my”?
– To wspaniała ekipa, z którą pracuję. Scenariusz piszę z czworgiem aktorów: Martą Malikowską, Sonią Roszczuk, Maciejem Pestą i Janem Sobolewskim.

Wszyscy są w zespole Teatru Polskiego w Bydgoszczy i poza Martą Malikowską wszyscy grali w twoim znakomitym „Dybuku”.
– Wiedziałam, że będę chciała tworzyć tekst kolektywnie i budować coś osobistego, a do tego potrzebowałam ludzi z niepohamowaną wyobraźnią, którzy w dodatku mi ufają i są otwarci na tego typu pracę. Stąd taki, a nie inny skład. Dzięki tej współpracy „Henrietta Lacks” jest daleka od biograficznej dosłowności. Jest w jakimś sensie fantazją. Opowiada o spotkaniu, które nigdy nie nastąpiło.

Wplatanie osobistej historii, a wręcz budowanie na niej spektaklu, co zrobiłaś brawurowo w „Aktorach Żydowskich” w Teatrze Żydowskim w Warszawie to twoja metoda?
– Powiedzmy, że na to mam teraz ochotę. Interesuje mnie rzeczywistość przefiltrowana przez aktorów, to, jakie słowa pojawiają się pod wpływem zderzenia wyobraźni aktora z daną materią. Owo filtrowanie przez określone osobowości tworzy świat, który potem podajemy widzom na scenie, co oczywiście jest związane z tym, że nie ma mowy o żadnych aktorskich zastępstwach. Takie podejście mi szalenie odpowiada. Wszyscy bierzemy wszyscy odpowiedzialność za to, co powstaje.

Co masz w planie po „Henrietcie Lacks”?
– Jeszcze w tym roku zabieram się w Teatrze im. Wojciech Bogusławskiego w Kaliszu za głośną książkę Małgorzaty Halber „Najgorszy człowiek na świecie”. Znam Małgorzatę od lat i zawsze podziwiałam jej niesamowitą zdolność do nazywania rzeczy po imieniu i systematycznego demontowania klisz. Małgorzata pokazuje, jak bardzo choroba alkoholowa jest demokratyczna. „Najgorszy człowiek na świecie” przekracza z resztą znacząco temat uzależnienia. Subtelnie i dotkliwie analizuje, jak człowiek potrafi być uwikłany w kłamstwo, jak może całe życie udawać i borykać się ze wstydem, co dla kobiet jest jeszcze trudniejsze niż dla mężczyzn, bo kobietom się mniej wybacza.

Potem pojadę do Starego Teatru w Krakowie reżyserować „Kopciuszka” Joëla Pommerata. W jego wersji „Kopciuszek” jest opowieścią bardzo dorosłą i smutną, chyba dlatego tak mnie zainteresowała. Choć nie wykluczam, że dzieci też będą mogły na ten spektakl przychodzić. Robię go, bo mam poczucie, że raz na jakiś czas dorosły człowiek potrzebuje archetypicznej bajki, która pozwoli mu zajrzeć do własnego dzieciństwa. Ale więcej o „Kopciuszku” ci nie powiem, bo nie mogę teraz myśleć o niczym innym poza Henriettą Lacks.

CZYTAJ TAKŻE:
Dybuk | recenzja
Aktorzy żydowscy | recenzja

_____

184842_1790922006869_886605_n

Anna Smolar (ur. 1980) jest reżyserką teatralną, absolwentką literaturoznawstwa na paryskiej Sorbonie. Zadebiutowała w 2005 roku w Teatrze Śląskim w Katowicach i od tego czasu wyreżyserowała jedenaście spektakli. Uznanie przyniosły jej szczególnie ostatnie realizacje: „Aktorzy żydowscy” w Teatrze Żydowskim w Warszawie i „Dybuk” w Teatrze Polskim w Bydgoszczy. Jej najnowszy spektakl „Henrietta Lacks”, koprodukowany przez Nowy Teatr, można zobaczyć od 2 do 4 września na Festiwalu Przemiany w Centrum Nauki „Kopernik” w Warszawie.

_____

Rozmowa w wersji skróconej ukazała się w „Wysokich Obcasach” 27.08.2016 r. Fot. Magda Hueckel/arch.pryw./mat.prass.

Zwykły wpis